مجله الکترونیکی سده لنجان

ایران مرز پرگهر(۴)
سامانیان(۲۶۱ ـ ۳۸۹ هـ):

سامان از اجداد این خاندان از فرزندان بهرام چوبینه سردار نامور عهد ساسانی بود. خلیفه عباسی در ۲۵۰ هـ حکومت سمرقند و در سال ۲۶۱ هـ حکومت همه ماورالنهر را به یکی از نوه‏های سامان به نام نصربن احمد واگذار کرد. پس از ظهور

ا  یعقوب چون خراسان آشفته شد، علمای بخارا از نصربن احمد خواستند فردی را برای اداره بخارا بفرستد، او برادرش اسماعیل را فرستاد. اسماعیل پس از مدتی با برادر به مخالفت برخاست، در سال ۲۷۵ هـ در نزدیکی بخارا برادرش را در جنگ اسیر کرد و به بخارا برد، اما در بخارا او را بر تخت نشاند، نصر پس از مدتی به سمرقند رفت و در ۲۷۹ هـ درگذشت.

مؤسس واقعی سامانیان، اسماعیل بن احمد است. ابوالفضل بلعمی وزارت او را به عهده داشت. چند تن در این سلسله حکومت کرده‏اند، آخرین آنان عبدالملک دوم در ۲۸۹ هـ به دست محمود برافتاد.

در این دوره بعضی حکومت‏ها هم بودند که از سامانیان تبعیت می‏کردند و در دربار خود شاعران و مداحانی داشتند. مهم‏ترین آن حکومت‏ها عبارت بودند از: ۱ـ آل عراق درخوارزم که پایتخت آنان شهر کاشان بود؛ ۲ـ مأمونیه در خوارزم، دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی، ابونصر فارابی، ابوسهیل مسیحی و ابن سینا در دربار آنان بودند؛ ۳ـ آل محتاج یا چفایان در ماوراء النهر که دقیقی و فرخی در دستگاه آنان بودند؛ ۴ـ آل سمیجور که ابوالفرج سگزی در دربار آنان بود.

در نواحی گرگان و طبرستان همه سلسله‏هایی بودند. در مناطق شمال خاندان‏های دیگری چون دیلمیان و غوریان یا آل شَنسَب حکومت می‏کردند.

ادبیات در عهد سامانیان: اهمیت سامانیان در آن است که از خاندانی ایرانی بودند و به نژاد خود انسجام دادند. به تشویق شاعران پرداختند و نویسندگان را به ترجمة کتاب‏های معتبر واداشتند. توجه آنان سبب شد ادبیات فارسی که از زمان طاهریان و صفاریان پا گرفته بود، سریع‏تر راه کمال را بپیماید و شاعران و نویسندگانی چون ابوشکور بلخی، رودکی سمرقندی، دقیقی طوسی و ابوعلی بلعمی به ظهور رسید. حتی تألیف شناسنامه استاد طوس،فردوسی که بعدها به نام غزنویان رقم خورده است، در زمان این سلسله آغاز شد.

ویژگی‏های این عهد که باید مورد توجه قرار گیرد در آن بود که پادشاهان مزاحمتی به ارباب فرقه‏ها و مذاهب گوناگون ایجاد نمی‏کردند. در دوره آنان کسی به دلیل اظهار عقیدة علمی و دینی خود دچار آن مضیقه‏هایی که نویسندگان و اندیشمندان دورة غزنوی و سلجوقی با آن مواجه بودند، نشدند.

سبک نوشته‏ های این عصر(سامانی):

۱ـ ایجاز و اختصار، این شیوه در نوشته‏های پهلوی هم موجود است.

۲ـ عدم توجه به سجع و موازنه جز در خطابه‏های کتاب

۳ـ تکرار، در این عهد تکرار کلمه، جمله و فعل عیب شمرده نمی‏شده است.

۴ـ کوتاهی جمله‏ها

۵ـ کمی لغات عربی

۶ـ کاربرد قید ظرف «اندر» به جای «در»

۷ـ کاربرد افعال با پیشوندهای کهن، مانند: فرا، فراز، باز و….

۸ـ  کاربرد لغات کهن فارسی، مانند نشاستن(متصدی نشستن)، پرگست باد(حاشا، دور است)

۹ـ استعمال بای تأکید: برفت ، بدانست و…

در عهد سامانیان علاوه بر بخارا که بزرگ‏ترین مرکز ادبی بود، شهرهای دیگری مانند غزنین، گرگان، نیشابور، ری، سمرقند و نیستان نیز از مراکز ادبی شمرده می‏شدند.

زبان فارسی بر اثر آمیخته شدن با زبان عربی و پذیرفتن اصطلاحات علمی و ادبی و دینی و سیاسی و کاربرد آنها برای بیان مفاهیم و مضمون‏های مختلف شعری و مقاصد علمی نسبت به قرن سوم تکاملی بیشتر یافت. با این حال لغات عربی کمتری داشت، زبان فارسی کمتر تحت نفوذ قواعد دستوری عربی بود و بیشتر از قواعد دستورزبان فارسی پیروی می‏کرد. چنانکه در این دوره از جمع‏های عربی کمتر استفاده شده، ترکیبات عربی هنوز راه به زبان فارسی باز نکرده است.

ویژگی‏های شعر عهد سامانی:

۱ـ‌ فزونی تعداد شاعران، با آنکه محدوده شعر فارسی از حدود شرق تجاوز نمی‏کرد، در تذکره‏ها و فرهنگ‏ها و کتاب‏های ادبی از شاعران زیادی نام برده شده است.

۲ـ مهارت گویندگان و قدرت آنان و تلفیق کلام و بیان مضامین و افکار بدیع و فصاحت از…………….. مسائل مهم و قابل توجه در این عهد است. گویندگان این عصر مانند دقیقی، رودکی و.. هنوز هم از فصیح‏ترین شاعران ایران شمرده می‏شود.

۳- کثرت اشعار، برخی تعداد ابیات رودکی را یک میلیون و سیصدهزار بیت دانسته‏اند، شاهنامه را شصت هزار بیت قید کرده‏اند، امروز در شاهنامه‏های چاپی قریب ۵۲ هزار بیت آمده است. مقدار زیادی از این اشعار در حمله وحشیانه قوم مغول از میان رفته است.

۴ـ سادگی و روانی کلام و فکر ویژگی دیگر شعر این عهد است.

۵ـ تحول اوزان عروضی، در این عهد اوزان مطبوع‏تر و گوشنوازتر شده است.

۶ـ تازگی مضمون، شاعران این عهد با مضامین تازه روبرویند، کسی پیش از آنان آن مضامین را در شعر خود به کار نبرده بود.

۷ـ توصیف و تشبیه، اشعار این دوره سرشار از توصیف‏های میدان‏های جنگ و مجالس بزم، جشن‏ها و… است.

۸ـ بازتاب اوضاع اجتماعی، نظامی و سیاسی در شعر این دوره، علت این امر واقع‏بینی و آشنایی شاعران با محیط مادی، اجتماعی بود. زندگانی مرفه شاعران سبب شده است که شعر این دوره عیش و نوش را بازتاب می‏دهد و از ناکامی و یأس کمتر سخن به میان آمده است.

انواع شعر و موضوع‏های آن در عصر سامانی:

شاعران سامانی در قالب‏های مثنوی، قصیده، غزل، مسلط، ترجیع‏بند، رباعی، دوبیتی و قطعه شعر سروده‏اند، مسمط و ترجیح‏بند در اواخر این عهد رایج شده است.

مطالب و موضوع‏های شعر این دوره خال از تنوع نیست. مدح، وعظ، وصف، هجو، هزل، داستان و قصه و حماسه در اشعار این دوره دیده می‏شود.

مهم‏ترین دره حماسه‏سرایی در ایران همین دوره است. شاهنامه مسعود مروزی و دقیقی در این دوره سرورده شده است و اساس بزرگ‏ترین حماسه ملی ایران یعنی شاهنامه حکیم طوس در این عهد آغاز شده است.

تغزلاتی که در آغاز قصاید این دوره جای گرفته نوعی اشعار غنایی است که از اواسط دوره سامانی رواج یافته است. دقیقی در تغزل و غزل مهارت داشت و تغزل به معنی دقیق آن در آغاز قصاید این عهد دیده می‏شود.

ادامه دارد…

ا

سایر مطالب مرتبط در سایت سده لنجان

• زندگینامه محمدتقی خان بختیاری
• امروز در فرهنگ ایران باستان
• در باره “فروهر”
• چرانباید هخامنشیان را شناخت؟
• اصالت واژه ی آ واشارات فردوسی
• نقدي بر كتاب جامعه شناسي نخبه كشي
• در باره ی تخت جمشید بیشتر بدانیم